Home
Vertalingen
Stukken
Strips
Genealogie
CV
Links
Zoek

Verschenen in Vrije Geluiden no.4 van 1 april 2000

Reuzeklappen


Howard Goodall: Big Bangs - The Story of Five Discoveries that changed Musical History (260 pagina's).
Chatto & Windus, London
ISBN 0-7011-6932x. Prijs ca. f 70,-.

`Wat is de belangrijkste gebeurtenis uit de Westerse muziekgeschiedenis?' De Britse componist en programmamaker Howard Goodall hoefde niet lang na te denken toen deze vraag hem een aantal jaren geleden tijdens een forumdiscussie werd gesteld. En zijn mede- panelleden gaven hetzelfde antwoord: de introductie van de gelijkzwevende stemming, in 1722 bezegeld met de publicatie van het Wohltemperierte Klavier, het werk waarin Johann Sebastian Bach voor het eerst alle 24 toonaarden exploreerde.

Maar, zo luidde de volgende vraag, wat houdt die gelijkzwevende stemming dan eigenlijk in? Dat bleek niet zo één- twee-drie uit te leggen, en daarmee kwam Goodall op de gedachte voor een nieuw programma. Het idee is inmiddels uitgegroeid tot Big Bangs, een televisieserie over de vijf grote omwentelingen in de muziekgeschiedenis. Behalve de gelijkzwevende stemming zijn dat notenschrift, de opera, de piano en de fonograaf.

Helaas is de serie voor Nederlandse kijkers geheel onzichtbaar, aangezien ze wordt uitgezonden op Channel Four. Tot een van de reguliere zendgemachtigden de serie overneemt moeten we het doen met het gelijknamige boek waarin Goodall zijn bevindingen aanschouwelijk maakt.

Big Bangs leest als een trein, wat een hele verdienste is, want het is niet zo simpel om de theoretische aspecten van notenschrift en stemmingen uit de doeken te doen. Goodall schrijft niet voor specialisten: de illustraties zijn even geestig als verhelderend, en als het hem zo uitkomt stapt hij moeiteloos over van Guido d'Arezzo, de uitvinder van het notenschrift, naar Julie Andrews en het do-re-mi-liedje uit The Sound of Music.

Dat de uitvinding van de muzieknotatie een nieuw beroep - dat van componist - in het leven riep wisten we natuurlijk al, maar in deze context krijgt het nieuw perspectief. Wat de komst van de opera en de piano zoal teweegbracht is goed voorstelbaar, maar de introductie van de gelijkzwevende stemming had minstens zo vèrstrekkende gevolgen. Die stemming, met zijn twaalf tonen per octaaf, is ons zo met de paplepel ingegoten, dat we er zelden bij stilstaan dat die helemaal niet zo vanzelfsprekend is.

Goodall beschrijft niet alleen de voorgeschiedenis van de vijf `reuzeklappen', maar ook hun muzikale en maatschappelijke repercussies. Daarmee vertelt Big Bangs in feite het verhaal van duizend jaar muziek, en vooral van datgene waardoor de Westerse muziekcultuur zich van alle andere is gaan onderscheiden (en zich dankzij uitvinding nummer vijf, de fonograaf en zijn afstammelingen, als een olievlek over de wereld heeft kunnen verbreiden).

Tussen de vijf grote hoofdstukken heeft Goodall een paar intermezzo's toegevoegd waarin hij ingaat op de unieke opwinding die een muzikale gebeurtenis teweeg kan brengen, en op zijn eigen ervaringen als componist (in Nederland kennen we van zijn werk alleen de tunes van Mr Bean en Blackadder, maar hij heeft ook respectabele, serieuze muziek geschreven). Ook is er een hoofdstukje over de grote betekenis van de joodse componisten voor de westerse cultuur.

Het is jammer dat Goodall in het vuur van zijn betoog een paar steken laat vallen. Webern en Berg waren bijvoorbeeld, anders dan hun leermeester Schönberg, niet joods. En de mededeling dat oudere stemmingen niet `stabiel' zijn, waardoor cd-opnames van oude muziek gewoonlijk zouden bestaan uit aan elkaar gelaste fragmenten, is natuurlijk schandalige nonsens. Maar dat doet weinig af aan de prikkelende uitwerking van Goodalls inzichten - niet in de laatste plaats van zijn idee dat het duizendjarige rijk van de Westeuropese muziek ten einde loopt. `De Westeuropese klassieke muziek is niet dood,' schrijft hij, `maar is, als een muterend DNA-gen, bezig zichzelf te transformeren en kruisbestuivingen aan te gaan. Wat zich pal voor onze ogen afspeelt is de meltdown van voorheen strikt gescheiden muzieksoorten en -stijlen, een proces dat in de eerste plaats te danken is aan Edisons big bang - de uitvinding van de geluidsregistratie.'


© Frits van der Waa 2006